Een boek over wetenschap en go, boekbespreking door Frank Janssen
Frank Janssen

Afgelopen verjaardag kreeg ik van mijn kinderen een bijzonder boek cadeau: ‘The Maniac’ van Benjamin Labatut. De titel intrigeerde me, maar waarom ze juist dit boek hadden uitgekozen, begreep ik pas na het lezen: go speelt er een belangrijke rol in. Het boek is grotendeels een geromantiseerde biografie van John von Neumann. Deze Hongaarse wetenschapper wordt beschreven als een van de grootste geesten van de twintigste eeuw, volgens sommigen zelfs de intelligentste man ooit. Als go-speler las ik zijn verhaal daardoor met een bijzondere belangstelling: hoe zou de schrijver de verbinding met ons spel leggen?

John von Neumann
De structuur van het boek vraagt aanvankelijk wat gewenning. Het opent met de natuurkundige Paul Ehrenfest; daarna volgt het grote deel over Von Neumann, voordat go in het slot centraal komt te staan. Vooral het Von Neumann-deel wordt verteld vanuit de perspectieven van mensen om hem heen: zijn moeder, broer, leraren en later ook mede wetenschappers. Als je die wisselende stemmen eenmaal doorhebt, leest het vlot. We volgen zijn jeugd in Hongarije en zijn ontwikkeling tot een briljant wiskundige, die ook op tal van andere gebieden bijdragen leverde. Voor de Tweede Wereldoorlog week hij tijdig uit naar de VS, waar hij onder meer betrokken was bij het Manhattan Project om de atoombom te ontwikkelen. Daar duikt go voor het eerst op: volgens het boek speelden de betrokken wetenschappers tijdens dit project veel go. Bij het lezen van deze passages kwamen ook allerlei beelden uit de film ‘Oppenheimer’ bij me naar boven.
Von Neumann speelde een belangrijke rol in de ontwikkeling van vroege computers en geldt als een grondlegger van de computerarchitectuur. De MANIAC (Mathematical Analyzer, Numerical Integrator, and Computer) was gebaseerd op de naar hem genoemde architectuur, maar werd in Los Alamos gebouwd onder leiding van Nicholas Metropolis. De naam verklaart deels de titel van het boek; daarnaast portretteert Labatut Von Neumann als een man met maniakale trekken. In het laatste deel van zijn leven hield hij zich volgens het boek intensief bezig met ideeën over kunstmatige intelligentie. Hij stierf toen daar nog weinig vooruitgang in was geboekt, maar was ervan overtuigd dat die ontwikkeling zou komen. Een treffende scène is Labatut’s beschrijving van zijn sterfbed. Daar zitten niet zijn naasten, maar hoge militairen met bandrecorders, in de hoop voor zijn overlijden nog enkele geniale gedachten op te vangen.

Oppenheimer en von Neumann
Na Von Neumann’s levensverhaal maakt het boek een grote sprong naar 2016: de match tussen AlphaGo en Lee Sedol. Labatut beschrijft de geschiedenis van go en het leven van Lee Sedol, maar voor ons go-spelers krijgt het verhaal vooral betekenis aan het bord. Denk aan AlphaGo’s onverwachte zet 37 in de tweede partij en Lee Sedol’s bijzondere zet 78 in de vierde, die hem hielp die partij te winnen. Het gaat daarmee niet alleen om een computer die een sterke speler verslaat, maar ook om de vraag wat wij in go als inzicht en creativiteit herkennen. Ik lees dit slot alsof er iets ontstaat dat op kunstmatig leven lijkt. Dat is mijn interpretatie, geen bewijs dat AlphaGo leeft of bewustzijn heeft. Juist dat geeft ons mooie spel een bijzondere plaats in het boek.
Voor go-spelers is The Maniac dus niet alleen interessant vanwege de partijen van AlphaGo en Lee Sedol. Het plaatst ons spel in een groter verhaal over menselijke intelligentie en de machines die daaruit voortkomen. De wisselende vertelstemmen vragen in het begin wat geduld, maar daarna leest het boek vlot. Wie vooral voor go komt, krijgt er een wereld van wetenschap bij cadeau. Voor mij maakt juist die combinatie het boek de moeite waard.
The Maniac door Benjamin Labatut