Michiel Eijkhout
Een AI is een onuitputtelijke bron van nieuwe ideeën en onvermoede varianten. Helaas zijn ze nogal eens onbegrijpelijk. Ze lijden ook aan de ziekte van tenuki (ergens anders spelen): de AI is er dol op om elders op het bord te spelen op momenten dat een mens de zettenreeks wil vervolgen. Maar af en toe geeft de AI je inzichten waar een mens niet op komt. Eenmaal onthuld zijn ze glashelder. Dan blijkt de bovenmenselijke kracht van een go-programma.
Een eenvoudig voorbeeld van de onvermoede zetten van een AI is het volgende. Zie het hoekje in diagram 1. Mijn tegenstander had zojuist de gemerkte steen gespeeld. Ik antwoordde zonder veel nadenken met zwart 1 in diagram 2. Wat anders? Dit is een simpele, stevige zet. Wit heeft hierna voorhand om ergens anders te spelen. Zwart verwacht dan later de zetten zoals in diagram 3. Als wit met 2 elders speelt, offert hij een steen extra met zwart 3 en bouwt met 5 en 7 een perfecte muur.
Diagram 1
Diagram 2
Diagram 3
Het patroon in diagram 1 zal velen bekend voorkomen. Het ontstaat uit de zettenreeks in diagram 4. Wit 4 en 6 vormen een combinatie die moderne go-programma’s te pas en te onpas spelen. Het zijn zetten die de mens allang gevonden had, maar die in het moderne go min of meer in onbruik geraakt waren. Nu zijn ze weer populair. In deze partij volgde de variant in diagram 4. Meestal verbindt zwart met 9 op 11, maar in dit geval wilde ik niet dat wit met 9 onderdoor zou verbinden. (De AI was het daar overigens niet mee eens en vond de gewone zet op 11 een stuk beter).
Diagram 4
Diagram 5
Volgens de AI had zwart in de partij op 1 in diagram 6 moeten spelen. Eh? Daar zou ik werkelijk geen moment aan denken. Het is met die holle hoek niet alleen een slechte vorm, maar het laat wit ook een hane op A. Wit kan daar niet meteen spelen vanwege zwart B, maar toch. Het slaan van een steen met 2 in diagram 7 is voor wit het logische vervolg. Nu heeft zwart de scherpe voorhandzet op 3. Daar zou ik ook niet meteen opkomen. Wit moet met 4 antwoorden om zijn hoek levend te houden. Daarna heeft zwart voorhand. Lokaal gezien moet hij nu met een zet op A zijn knip dekken, maar…
Diagram 6
Diagram 7
In mijn partij stond het als in figuur 1. Na 1 en 3 kan zwart op 5 spelen om zijn potentieel aan de onderrand te vergroten. Dekken op A zou de zwarte stelling overgeconcentreerd maken. Een witte knip op A vormt geen bedreiging; zwart verlengt met B en kan in het daaropvolgende gevecht optimaal gebruik maken van de twee gemerkte stenen.
In vergelijking met diagram 2 en 3 heeft zwart op deze manier wel zijn voorhandzetten gekregen, maar niet de dekkingszet gedaan. Ik deed het precies andersom. Met 1 in diagram 2 deed zwart in feite eerst de dekkingszet, om later voorhandzetten te krijgen. Dan pakt de AI het toch slimmer aan.
Figuur 1
Het zou begrijpelijk zijn als dit soort blinde vlekken alleen voorkomt bij onfortuinlijke amateurs, maar het doet zich ook voor bij de allersterkste professionals. Het volgende fragment komt uit de derde ronde van de Ing Cup 2020. De Ing Cup heeft met 400.000 dollar het hoogste prijzengeld van alle internationale proftoernooien, maar het wordt maar eens in de vier jaar gespeeld. Net als bij de Olympische spelen krijgt een topspeler twee of hooguit drie keer een kans om de titel te winnen.
Het fragment stamt uit een partij tussen Xie Je (zwart) en Ke Jie (wit), gespeeld op 11 september 2020. Ke Jie is bekend van zijn match tegen AlphaGo in mei 2017. Voor wie de naam Xie Je niets zegt, zoals ik: hij staat op het moment van schrijven 21e op de ratinglijst van alle profs. Ke Jie staat tweede.
Figuur 2
In figuur 2 heeft Wit net de gemerkte steen gespeeld. Hij is voortvarend bezig de zwarte invloedssfeer rechtsonder aan te pakken. Wit hoeft hier niet al te ambitieus te zijn; wat licht reduceren of een paar voorhandzetten aan de buitenkant zijn voldoende. De kruisknip is een manier om zijn tegenstander tot een keuze te dwingen.
Figuur 3
De partij ging verder als in figuur 3. Zwart gaf atari met 1, waarna wit met 2 en 4 het zwarte gebied in wandelde. Met zwart 5 en 7 sloeg zwart een tweede steen, voor een tweede ponnuki. Na wit 8 volgde de invasie met zwart 9 en ging de partij een nieuwe fase in.
Hoe de situatie in figuur 3 te beoordelen? Dat heeft te maken met het lot van de gemerkte witte steen. Deze staat alleen in een oceaan aan zwarte stenen. Als zwart deze steen met één zet kon vangen, staat hij goed. Maar beide spelers weten dat dat niet gaat lukken. Daarom is wit momenteel in het voordeel: hij heeft een stuk van de zwarte onderrand omgetoverd tot wit gebied.
Er is een commentaar van Michael Redmond 9-dan professional op deze partij (zie https://www.youtube.com/watch?v=KNcJ9yK8zs4&t=2654s ), dat zeer de moeite waard is. Volgens Redmond is zwart 1 in figuur 3 niet de beste zet. Zwart had moeten spelen als in diagram 8: met zwart 1 verdedigt zwart de onderrand. Wit krijgt met 2 en 4 een paar voorhandzetten en kan later nog iets in de hoek proberen. Maar de onderrand blijft stevig in zwarts handen.
Diagram 8
Hoe zit het in de hoek rechtsonder? Wit heeft hier nog allerlei mogelijkheden. Een daarvan is te zien in diagram 9. Deze voorhandzetten zijn altijd leuk om te spelen, maar het is de vraag of wit daarna zijn vier stenen kan redden. Dat wordt een lastig verhaal. In plaats van wit 8 kan wit waarschijnlijk beter op A spelen. Een andere optie is de atari met 6 in diagram 10. Na wit 8 leeft wit in de hoek. Ook leuk, maar wel nahand. Op dit moment zijn er grotere zetten.
Diagram 9
Diagram 10
De AI is het eens met Redmond dat diagram 8 beter voor zwart zou zijn dan de partij. Maar dat wit in figuur 3 voordeel heeft, komt volgens de computer vooral doordat zwart 5 verkeerd is. Deze vanzelfsprekend lijkende zet is volgens de AI een veel grotere fout. Zwart had moeten spelen als in diagram 11. Zwart wisselt eerst 1 voor 2 uit, en verbindt daarna met 3. Wit 4 is een perfecte zet voor wit, maar zwart heeft met de hane op 5 een goed antwoord en kan dit gevecht goed aan. Zwart en wit hebben nu allebei een zwakke groep, terwijl wit ook een steen aan de rechterrand heeft waarvoor hij moet zorgen. De partij is nu vrijwel in evenwicht.
Diagram 11
Het verraderlijk aan deze variant is dat zwart toestaat dat wit met 4 zijn stenen op een efficiënte manier naar buiten loodst. Dat is vrijwel altijd slecht. Voor een mens is zoiets niet goed te bevatten; 99 van de 100 keer is het slecht, wie kijkt dan nog naar die uitzondering of het speelbaar is? Het is het soort blinde vlek waar een AI geen last van heeft.
In diagram 12 staat nog een keer de cruciale stelling. Welke ervaren speler zou het aandurven om op A te spelen en wit een zet op B te gunnen? Zelfs nu ik het weet, is het moeilijk de reflex ‘Na zwart A volgt wit B, dat wil je natuurlijk niet’ te onderdrukken. Het druist tegen iedere intuïtie in. Zelfs deze allersterkste profs zagen het over het hoofd. En ook Redmond stond er in zijn commentaar niet bij stil; hij zag zwart 1 in de partij als het probleem, op zwart 5 had hij geen commentaar.
Diagram 12