De AI rekent zo’n 50 tot 60 zetten diep in alle situaties. Voor een mens is dat niet haalbaar. Waar deze soms voor eenvoudige of overzichtelijke varianten kiest, zijn complicaties voor de AI nooit een belemmering. Met andere woorden: de beste zet voor een mens is een andere dan de beste zet voor een AI.
Het volgende fragment illustreert dit verschil. Het komt uit een Chinese teamcompetitie, gespeeld in juni 2021. Zwart is de Japanner Iyama Yuta, die voor de gelegenheid was ingehuurd en Wit is Xie Ke, een sterke Chinese 9e dan prof. Iyama was in 2021 de absolute topspeler in Japan. Hij had voor de tiende keer op rij de Honinbo titel gewonnen, waarmee hij een record van Cho Chikun uit de jaren negentig evenaarde. Maar in het internationale go was het hem nog niet gelukt een titel te veroveren. Men zegt dat hij het te druk had met de toernooien in Japan, waar meer te verdienen is.
Na 116 zetten is de positie in figuur 1 bereikt. Wit heeft zojuist de gemerkte steen gespeeld, waarmee hij zijn groep aan de bovenrand van twee ogen voorziet. Het opsluiten van deze groep is een succes voor Zwart; ook de AI geeft aan dat Zwart beter staat. De vraag is nu hoe hij zijn voordeel kan omzetten in winst. De stelling is nogal onoverzichtelijk.
Een eerste idee is om de stenen linksboven te redden. Als Zwart hier een levende groep maakt, heeft Wit nergens gebied van betekenis. Maar zoals uit diagram 1 blijkt kan Zwart lokaal niet leven. Na Zwart 3 maakt Wit 4 het onmogelijk om twee ogen te maken. Zwart zou in plaats van op 3 zelf op 4 moeten spelen, dan ontstaat er meer oogruimte. Maar op dit moment is een zet op 4 geen voorhand voor Zwart.
Het alternatief voor leven in de hoek is weglopen met Zwart 3 in diagram 2. Dit is echter gevaarlijk. Wit duwt met 4 en 6 en knipt daarna op 8. De zaken lopen hiermee aardig uit de hand, iets waarop Zwart niet zit te wachten. Hij wil juist zijn voorsprong consolideren.
Een meer behoudende aanpak is te zien in diagram 3. Zwart dekt eerst zijn knippunt in het centrum. Dat is veilig, maar passief. De AI zegt dat met deze speelwijze Zwarts voorsprong slinkt. Wit bezet nu met 4 een goed punt. Zwart 3 is het soort zet waar profs een hekel aan hebben: het laat het initiatief aan de tegenstander. Waar één voorzichtige zet gespeeld is volgen er meer, en voor je het weet is de voorsprong verdwenen.
Er is kennelijk linksboven geen goede zet voor Zwart. De hoek kan niet gemakkelijk leven, maar ook niet zomaar doodgaan. Het ligt daarom meer voor de hand te knippen met Zwart 1 in diagram 4. Wit 2 en verder zijn onvermijdelijk om deze stenen te redden. Daarna kan Wit op 10 spelen, volgens de AI de beste zet. Nog een keer duwen met A zou te voorzichtig zijn. Wit 10 slaat drie vliegen met één klap: het biedt een helpende hand aan de groep onder, loert op de knip op B en maakt aanstalten om de zwarte stenen linksboven te vangen. Zwart kan nu proberen de groep rond Wit 2 linksonder te doden, maar dat is een riskante onderneming. Kortom, Zwarts vervolg is niet duidelijk.
In de partij pakte Zwart het anders aan, zie Figuur 2. Zwart 1 is een onverwachte zet: hij knipt niet, maar dwingt Wit juist te verbinden. Het gaat lijnrecht in tegen het speekwoord ‘don’t peep where you can cut’. Maar Zwart heeft een plan om de complicaties van diagram 4 te vermijden.
Na Zwart 1 in Figuur 2 is het vervolg in Figuur 3 onvermijdelijk. Wit dekt met 2 en moet daarna met 4 en 6 een goed heenkomen langs de rand zoeken. Dit lijkt niet zo slecht voor Wit, maar met Zwart 7 en 9 in figuur 4 komt de aap uit mouw.
Zwart 9 is een scherpe zet die zowel de witte stenen aanvalt als Zwarts stenen in de hoek linksboven helpt. Wit 10 en 12 zijn onvermijdelijke verdedigende zetten, waarna Zwart met 13 zijn groep aan een riant leven helpt. Hij maakt hier zo’n 10 punten gebied.
Wit 10 is pijnlijk maar niet te voorkomen. Als Wit tegenhoudt met 1 in diagram 5, kan Zwart zijn groepen scheiden met 2 en 4. Dat belooft onheil. Wit 5 en 7 in diagram 6 zijn het sterkste vervolg, maar Wit kan dit gevecht niet aan. Na Zwart 12 gaan er vier witte stenen verloren. Hij kan in plaats van Wit 11 zelf op 12 spelen, maar dat komt Zwart 11 en verovert Zwart een enorm centrum door op 11 te spelen en deze witte groep onder druk te zetten. Ook dat is niet goed voor Wit.
Ik dacht dat Zwart in de partij briljant gespeeld had, maar de AI vindt diagram 4 het beste. Waar de mens kiest voor een dwingende variant die de tegenstander geen keuze laat, maakt het een AI niet uit of de positie overzichtelijk is of niet, als de percentages maar het hoogst zijn. Volgens KataGo stond Zwart in de beginpositie bijna 7 punten voor, maar is de voorsprong na Figuur 4 geslonken tot 4 punten.
Een reden voor de bedenkingen van de AI is Zwart 13 in de partij. In plaats daarvan zou Zwart 1 in diagram 7 beter zijn. Het versterken van de positie in het centrum is belangrijker dan een paar punten in de hoek. Wit zal 2 voor 3 uitwisselen om verbinden moeilijk te maken en daarna met 4 een nieuw gevecht ontketenen. In plaats van Zwart 1 op A spelen zou volgens de AI ook aanzienlijk beter zijn dan Zwart 13 in de partij.
Wat dit fragment laat zien is dat een mens bij voorkeur zetten speelt die voor hemzelf de situatie overzichtelijk houdt. Diagram 7 is best ingewikkeld: de zwarte groep linksboven is nog niet helemaal levend en een knip in het centrum blijft voorlopig een gevaar. In de partij is het simpeler. De hoek leeft en Zwart heeft besloten dat hij het gevecht na een witte knip in het centrum aankan. Hij heeft nu maar één probleem. Met beperkte bedenktijd en het menselijke niveau is dat optimaal spel.
Diagram 8 toont het volgens AI beste vervolg. Wit knipt met 1 en helpt daarna met 3 de zwarte vorm naar de knoppen. Zwart kan dit het beste negeren en met 4 en 6 een groot centrum claimen. Het zal waarschijnlijk geen verbazing wekken dat het in de partij anders ging. Wit speelde inderdaad 1 en 3, maar Zwart zette niet op 4, maar verdedigde tegen de knip van Wit 5. Hij was tenslotte van plan deze groep te redden, nietwaar. En dat lukte ook. De partij ging nog zo’n honderd zetten door, maar Zwart behield zijn voordeel en won uiteindelijk door opgave.