Michiel Eijkhout
Er is een onderdeel van het spel waar de AI voor de mens heel goed te volgen is: het eindspel. In de opening heeft AI een eigen repertoire geïntroduceerd en in het middenspel leidt de superieure rekencapaciteit tot varianten waar een mens niet aan durft te beginnen; maar in het eindspel is de situatie overzichtelijker. Ieder punt telt. Niet alleen is de AI daar heel goed in, het geeft ook netjes de varianten waarmee je het kunt begrijpen.
Eindspel is soms een onderschatte fase van het spel. Er zijn spelers die dol zijn op knippen en leven-en-dood gevechten, maar die het zorgvuldig afwikkelen aan het slot niet erg interessant vinden. Dat weet je vantevoren niet altijd. Het is me geregeld overkomen dat een op papier zwakkere speler een heel lastige opponent bleek, en ik me afvroeg of hij nu zo sterk speelde of ik zo zwak. Tot het eindspel begon. Dan bleek hij daar opeens weinig kaas van gegeten te hebben en liep het verschil gestaag op tot een punt of vijftien.
Het fragment hieronder is afkomstig uit de voorlaatste ronde van de Europese Pandanet competitie in het seizoen 2020/2021, waarin Nederland tegen Italië speelde. Het was de match tussen de koplopers in de tweede divisie. Bij winst zou het Nederlandse team direct promoveren, bij gelijkspel of verlies zou het aankomen op de resultaten in de laatste ronde.
Deze partij vond plaats op bord 2, tussen Geert Groenen (Zwart) en Carlo Metta (Wit). De andere partijen waren al afgelopen en Nederland stond met 2-1 voor. Er hing dus wel een en ander af van de uitkomst van de partij.
De partij is al diep in het eindspel. Er zijn alleen nog maar zetten van 1 of 2 punten. Een kwestie van simpel uitspelen, nietwaar? Zwart heeft zojuist de gemerkte steen gespeeld. Volgens de AI staat Wit op dit moment licht voor. Als Wit speelt als in diagram 1 wint hij volgens Katago met 1½ punt. Zijn voorsprong zou 1 punt groter zijn als hij het ko bij 4 zou spelen en winnen, maar zelfs gedwee antwoorden op 7 is genoeg.
In de partij ging het heel anders. Beide spelers hadden niet veel bedenktijd meer en de witspeler voelde waarschijnlijk veel druk om een gewonnen partij ook echt over de streep te trekken. Dat kan knap lastig zijn. Aan het begin van het eindspel stond Wit volgens de AI 7 punten voor, maar Zwart had stapsgewijs wat punten van de voorsprong afgeknabbeld en de spanning opgevoerd.
Wit speelde op 1 in Figuur 2. Deze zet rekent erop dat Zwart een keer met B zal moeten antwoorden, maar dat was te optimistisch gedacht. Zwart had met 2 een vlijmscherp antwoord. Het zal Wit verrast hebben, want na Zwart 4 beging hij met Wit 5 een blunder die hem de partij had kunnen kosten. Vervolgens werd Zwart geconfronteerd met een typisch eindspelprobleem: welke zet is het grootst, een steen redden met A of twee stenen redden met B?
Na Wit 1 in de partij verwachtte Wit ongetwijfeld iets als diagram 2. Na Wit 2 is zijn gebied veilig en wint hij de partij. Maar Zwart gaat met de partijzet een stap verder en Wit kan deze steen niet afknippen. Zie Diagram 3, waar Zwart met 2 een rechtse directe uitdeelt. Wit ziet sterretjes. Hij moet nu wel met A slaan, maar daarna kan Zwart met een zet op B zijn stenen verbinden.
Wit ziet het gevaar en verbindt met 3 in figuur 2, maar in plaats van Wit 5 had hij op A moeten spelen; dan was hij nog steeds verzekerd geweest van de winst. Spanning, tijdnood en een onverwacht scherpe zet van de tegenstander, het is genoeg om even de kluts kwijt te raken. Voor de liefhebbers van percentages: de AI geeft Wit 5 in de partij een score van -90%. Kortom, Wit vergooit hiermee de partij.
Maar dan moet Zwart wel het juiste vervolg spelen. Zwart koos voor Zwart 6 in figuur 3, waarna Wit 7 volgde en Zwart met 8 aan het ko begon. Volgens de AI staat Wit nu een half punt voor. Dat betekent dat Zwart zijn kans gemist heeft. Zwart had op 7 moeten spelen, die zet is groter, zegt de AI. Op het eerste gezicht lijkt het niet veel uit te maken, maar de AI geeft aan dat een zet op 7 twee punten meer waard is.
Als Zwart op 1 in Diagram 4 speelt, is Wit 2 wel verplicht. Vervolgens kan Zwart met 3 verder het witte gebied inlopen. Diagram 5 geeft schematisch aan hoe de gebiedsverdeling zou worden na de zetten in Diagram 4. Tel je het witte gebied, dan kom je tot 19 punten in de hoek linksboven en 7 punten in het centrum, in totaal 26 punten. Tel je op dezelfde manier het witte gebied in Figuur 3, dan kom je in de hoek linksboven op 28 punten. Het nettoverschil is 2 punten, in dit geval genoeg om de partij te laten kantelen. Had Zwart Diagram 4 gevolgd, dan zou hij volgens de AI een half punt voorstaan.
In feite zou na dit tumult de partij beslist moeten zijn in Wits voordeel, maar het drama was nog niet afgelopen. Het ko rond 8 in figuur 3 werd bijna vijftig zetten lang uitgespeeld, tot we bij figuur 4 aanbeland zijn. Toen was het duidelijk dat Wit het ko zou winnen. Zwart heeft zojuist de gemerkte steen gespeeld, beseffend dat het ko bij A een verloren zaak is. Zwart heeft nog een grote dreiging op B, maar Wit heeft er nog een op C en daarna is voor beiden de koek op. Eén ko-dreiging meer maakt het verschil.
De AI geeft aan dat Wit met een half punt wint als hij op A dekt. Nogal voor de hand liggend, zou je zeggen, na vijftig zetten lang ko spelen. Maar verlaten door alle goede geesten speelde Wit op 1 in Figuur 5. Zwart moet nu het ko dekken, maar in plaats daarvan gooit hij in met 2. Het geeft Wit een nieuwe kans om op 4 te spelen. Helaas, Wit is zich van geen gevaar bewust en slaat zonder lang nadenken met 3, waarna Zwart met 4 het ko alsnog nieuw leven inblaast. De barometer van de AI slaat bij de zetten in deze figuur naar alle kanten uit. Bij iedere zet wordt een andere winnaar verwacht.
Het probleem voor Wit is dat hij het ko niet meer kan winnen. Misschien had hij dat niet opgemerkt. Zwart heeft twee extra dreigingen (op A en B) gekregen door de gemerkte zet in figuur 4. Dat doet de balans in ko-dreigingen in zijn voordeel omslaan. Zwart won het ko bij 4 en daarmee uiteindelijk de partij. Het duurde in totaal 329 zetten, maar toen was Zwarts zege met een half punt een feit. Aldus won het Nederlandse team de match tegen Italië met 3-1 en promoveerde naar de hoogste divisie. Ik vermoed dat de witspeler die nacht niet goed geslapen heeft. Een gewonnen partij zo door je vingers laten glippen is een ware nachtmerrie.